Polityka gromadzenia zbiorów

WPROWADZENIE

Siedzibą główną muzeum jest zamek, o początkach sięgających połowy XIV w., rozbudowany w 1. ćwierci XVII w., częściowo przebudowywany w XVIII w., w okresie I Rzeczypospolitej pełniący funkcję oficjalnej rezydencji królów oraz siedziby polskiego Sejmu. W czasie zaborów był siedzibą m.in. cara, a później namiestników rosyjskich, po powstaniu listopadowym (1830–1831) został zdewastowany i ograbiony. Znaczna część wyposażenia powróciła do Zamku po traktacie ryskim (1921 r.). Od 1926 r. stał się on siedzibą Prezydenta RP. Zbombardowany przez Niemców we wrześniu 1939 r., we wrześniu 1944 r. został wysadzony w powietrze. Rekonstruowany był od 1971 r. z wykorzystaniem wielu oryginalnych fragmentów architektonicznych i elementów wyposażenia wnętrz. Od 1973 r. funkcjonował jako oddział Muzeum Narodowego w Warszawie, a od 1979 r. jako samodzielne muzeum. W 1980 r. wraz ze Starym Miastem został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W 1989 r. do Zamku przyłączono Pałac pod Blachą. Obecnie (2025 r.) kompleks zamkowy obejmuje także: Arkady Kubickiego, oficyny Małą i Dużą oraz ogrody Dolny i Górny. Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum działa na podstawie Statutu nadanego Zarządzeniem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego 10 listopada 2016 r.

HISTORIA ZBIORÓW I CHARAKTERYSTYKA ZGROMADZONYCH KOLEKCJI

Kolekcje artystyczne zbiorów sztuki

Zbiory malarstwa obejmują obrazy sztalugowe oraz miniatury powstałe od XIV do XX w. Przeważająca część pochodzi z okresu od XVII do XIX w. Muzealną kolekcję malarstwa można podzielić na cztery główne grupy: obrazy związane z wystrojem Zamku z okresu panowania króla Stanisława Augusta (po II wojnie światowej przechowywane w Muzeum Narodowym w Warszawie, przekazane do Zamku po jego odbudowie); obrazy należące do Państwowych Zbiorów Sztuki i do Fundacji im. Krosnowskich, eksponowane w Zamku w okresie międzywojennym (od 1939 r. w Muzeum Narodowym w Warszawie, wróciły do Zamku po jego odbudowie z nielicznymi wyjątkami, np. „Widok Warszawy z Tarasu Zamku” Bernarda Bellotta); dary osób prywatnych (w tym Karoliny Lanckorońskiej z 1994 r., Andrzeja Ciechanowieckiego, Teresy Sahakian, Ludwika Kucharskiego, Jerzego Węsierskiego, Stanisława Gawrońskiego, Wandy Wolskiej-Conus), instytucji, rządów innych państw; zakupy.

Charakterystyczne grupy dzieł malarskich gromadzonych w Zamku stanowią: obrazy związane z władcami Polski, w tym pochodzące z dawnych kolekcji królewskich; obrazy o królewskiej ikonografii, przedstawienia Zamku i Pałacu pod Blachą oraz mających tu miejsce wydarzeń; dzieła malarzy z epoki Stanisława Augusta, w szczególności związanych z dworem króla, jak Marcello Bacciarelli (m.in. Portret koronacyjny Stanisława Augusta i wizerunki innych władców polskich w Pokoju Marmurowym), Bernardo Bellotto (m.in. 23 weduty warszawskie w Sali Canaletta); obrazy stanowiące integralną część historycznego wystroju apartamentów Wielkiego i Królewskiego. Obok wymienionych do najcenniejszych zaliczamy dzieła, Rembrandta Harmensz. van Rijna (Dziewczyna w ramie obrazu, Uczony przy pulpicie, obrazy z dawnej kolekcji Stanisława Augusta), Corneliusa Gysbrechtsa, Jacoba van Ruisdaela, Mattii Pretiego, Antona R. Mengsa, Élisabeth-Louise Vigée-Lebrun, Angeliki Kauffmann, Paola Uccella, Lucasa Cranacha st., Jacopa Bassana oraz cztery obrazy Jana Matejki (Kazanie Skargi, Reytan. Upadek Polski, Stefan Batory pod Pskowem, Konstytucja 3 maja 1791).

Zbiór obejmuje 945 obrazów własnych i 349 depozytów.

Historia zbioru rysunków jest ściśle związana z donacjami dla odbudowywanego Zamku. Składają się nań dwie duże darowizny, dwa dary państwowe oraz pojedyncze dzieła sztuki. Dary stanowią blisko 90 procent zbioru. Najliczniejsze darowizny przekazali: Wanda Wolska-Conus (68 szt. w 2001 r.) oraz Fundacja Zbiorów im. Ciechanowieckich (278 szt. w 2022 r.). 64 rysunki zostały zakupione przez Zamek.

Kolekcja jest zróżnicowana pod względem ikonograficznym. Wśród rysunków znajdują się prace o tematyce historycznej, mitologicznej i biblijnej, pejzaże, weduty, sceny rodzajowe, portrety i studia postaci. Zbiór prezentuje szerokie spektrum technik artystycznych – zarówno powszechnie kojarzonych ze sztuką rysunkową (ołówek, kredka, węgiel, sangwina, pióro i tusz), jak i funkcjonujących na pograniczu rysunku i malarstwa (akwarela, gwasz, tempera, pastel), których wspólnym mianownikiem jest papierowe podłoże. Wśród składających się na kolekcję rysunków są prace autorstwa m.in.: Jana Matejki, Daniela Chodowieckiego, Aleksandra Orłowskiego, Stanisława Wyspiańskiego, Jana Piotra Norblina, Victora Louisa, Louisa Marteau, Sebastiana Ricciego, Giovanniego Battisty Tiepola, Zygmunta Vogla, Domenica Campagnoli, Giovanniego Antonia Guardiego czy Louisa Léopolda Boilly’ego.

W zbiorze znajdują się trzy wyjątkowe polonika: Rolka sztokholmska (przekazana
w 1974 r. przez rząd szwedzki), Modlitewnik królowej Bony (pozyskany dla Zamku w 1933 r. przez prezydenta Ignacego Mościckiego) oraz Modlitewnik rodziny Szydłowieckich (dar Fundacji Zbiorów im. Ciechanowieckich z 2022 r.).

Kolekcja liczy 568 rysunków, w tym 21 depozytów.

Kolekcja grafiki obejmuje prace powstałe w okresie od XVI do XX w. Jest bardzo zróżnicowana tematycznie. Można w niej wyróżnić: portrety, sceny historyczne, widoki, mapy oraz stare druki. Ozdobę zbioru stanowi Orzeł Treterowski z 1588 r. Odnajdziemy tu też rzadką rycinę Józefa Łęskiego ukazującą uchwalenie Konstytucji 3 maja wg rysunku Jana Piotra Norblina. W grupie portretów dominują wizerunki władców, w tym bogata ikonografia Stanisława Augusta.

Kolekcja liczy 2047 grafik.

Kolekcja rzeźby obejmuje dzieła sztuki europejskiej, powstałe od antyku do XXI w. Ponad 30 prac pochodzi z oryginalnego wyposażenia Zamku z czasów panowania Stanisława Augusta. Do najcenniejszych zaliczyć trzeba dzieła stanowiące integralną część wystroju sal w Apartamencie Wielkim: Wielkiej, Rycerskiej, Tronowej i Pokoju Marmurowego. Wśród twórców należy wymienić Lorenza Ghibertiego, André Le Bruna, Giacoma Monaldiego, Angela Puccinellego, Pietra Staggiego, Jeana-Jacques’a Caffierego, Guillaume’a Coustou, Jeana-Antoine’a Houdona.

Kolekcję tworzą 274 rzeźby własne oraz 244 depozyty.

Zbiory daktylioteki obejmują dwie edycje daktylioteki Lipperta, odlewy gemm z kolekcji Stoscha, odlewy włoskich gliptyków Giovanniego i Luigiego Pichlerów, gipsowe odlewy z wytwórni Tommasa Cadesa, odlewy reprodukujące zbiory słynnych muzeów włoskich, m.in. z wytwórni Giovanniego Liberottiego, oraz odlewy gemm będących pomniejszonymi kopiami dzieł sztuki dawnych i współczesnych, m.in. artystów tak znanych, jak Antonio Canova i Bertel Thorvaldsen. Kolekcja została przekazana przez Muzeum Narodowe w Warszawie w 1987 r.

Zbiory obejmują 13 433 obiekty.

Kolekcja metali obejmuje przedmioty wykonane z metali szlachetnych, brązu (w tym złoconego), cyny, mosiądzu oraz zegary i biżuterię. Wśród wyrobów złotniczych na uwagę zasługują srebra stołowe (kubki, kufle, patery, świeczniki, sztućce) wykonane w XVII i XVIII w., srebra stołowe z okresu panowania Wettynów i Stanisława Augusta (np. wazy autorstwa Teodora Pawłowicza). Wśród przedmiotów z brązu wymienić należy okazały wieloramienny świecznik holenderski z XVII w., a także apliki i kandelabry zamawiane przez Stanisława Augusta do przebudowywanych z jego inicjatyw wnętrz (m.in. prace Philippe’a Caffieriego i Jeana-Louisa Prieura).

Do najcenniejszych należą zegary kaflowe i wieżyczkowe z XVI i XVII w. oraz francuskie zegary i kartele z XVIII w. Zachował się wykonany z brązu złoconego fragment (zdobiony herbem Ciołek) okazałego zegara zamówionego przez Stanisława Augusta do Sali Tronowej.

Wśród biżuterii wyróżnić należy łańcuch Orderu Orła Białego sprawiony na koronację Stanisława Augusta, pierścień z portretem tego władcy (ryty w karneolu) i kolekcję pierścieni staropolskich z XVII i XVIII w.

Kolekcja metali obejmuje 3281 przedmiotów.

Kolekcja militariów obejmuje uzbrojenie z okresu od XIII do XIX w., w tym ochronne (zbroje płytowe i uzbrojenie kolcze), broń białą (miecze, rapiery, lewaki, szable, szpady, pałasze), palną (arkebuzy, pistolety, strzelby, karabiny), neurobalistyczną (kusze myśliwskie) i drzewcową (partyzany). Do najcenniejszych artefaktów należy miecz z rękojeścią w formie głowy orła, sprawiony na koronację Stanisława Augusta w 1764 r., według projektu Efraima Schrögera.

Zbiór tworzą 87 obiekty własne i 84 depozyty. Obecnie Zamek uznaje kolekcję za zamkniętą.

Zróżnicowany zbiór mebli obejmuje obiekty przedmiotów powstałych w Polsce, we Francji,
w Wielkiej Brytanii, Holandii, we Włoszech i w krajach Rzeszy od XVI do 1. połowy XX w.
Do najcenniejszych należą meble pochodzące z czasów stanisławowskich, m.in. cztery oryginalne fotele tronowe, stolik z manufaktury Martina Carlina w Paryżu z blatem wykładanym malowanymi porcelanowi płytami z manufaktury w Sèvres (1777 r.), stół konsolowy à la grecque (ok. 1770 r.), a także francuskie komody z XVIII w. z bogatą dekoracją ze złoconego brązu, komody warszawskie z XVIII w. zdobione białym marmurem, francuski garnitur (kanapy, fotele, krzesła) z XVIII w. z gobelinowymi obiciami ze scenami z bajek La Fontaine’a oraz meble (komplet „ze smokami”) sprawione do Zamku, kiedy był on siedzibą Prezydenta RP.

Kolekcję tworzą 1021 obiekty.

W kolekcji tkanin znajdują się artefakty różnego typu, wykonane rozmaitymi technikami, europejskie i orientalne. Ważną grupę stanowią polonika z wytwórni i manufaktur z terenu dawnej Rzeczypospolitej lub wykonane na zachodzie Europy, a związane z Polską przez osobę zamawiającego oraz charakter dekoracji. Wśród tkanin zachodnioeuropejskich wyróżniają się tapiserie z okresu od XVI do XIX w. z wiodących warsztatów: Brukseli, Antwerpii, Aubusson, np. Upadek moralny ludzkości przed potopem z serii Dzieje Noego zamówionej przez króla Zygmunta Augusta i dwie tkaniny z serii Dzieje Cyrusa. W grupie poloników najliczniejszy jest zespół pasów kontuszowych, obejmujący wyroby najważniejszych polskich manufaktur: Słucka, Lipkowa, Kobyłki, Grodna, Krakowa oraz pasy liońskie. Interesujący zbiór stanowią tkaniny herbowe (Paców, Mniszchów, Potockich, Radziwiłłów): hafty (XVII w.), tapiserie (XVII w.), kobierce (XVIII w.). Wśród tkanin orientalnych wymienić należy kobierce z głównych ośrodków kobierniczych Wschodu (XVIII–XIX w.), jedwabne adamaszki (XVIII w.) i tkaniny haftowane (XIX w.).

Na kolekcję składają się obecnie 382 tkaniny własne i 644 depozyty Fundacji Teresy Sahakian.

Kolekcja ceramiki związana jest z najnowszą historią Zamku. W latach 80. XX w. stworzono podstawę obecnych zbiorów, które znacząco powiększyły się w latach 2018–2023. Do najcenniejszych należy zespół porcelany miśnieńskiej (ponad 400 zabytków) z przedmiotami pochodzącymi z kolekcji Augusta II (razem z wyrobami z porcelany dalekowschodniej)
i naczynia używane w królewskiej cukierni dworskiej za Wettynów oraz będące własnością Stanisława Augusta. Ważną grupą zabytków są wyroby z dwóch pierwszych polskich manufaktur w Korcu i Baranówce oraz z Sèvres. Mniejsze zespoły tworzą zabytki powstałe w wytwórniach porcelany w Berlinie, Wiedniu i Paryżu. Wyróżnić też należy naczynia z zastaw prezydenckich Ignacego Mościckiego, reprezentacyjnych i konsularnych, powstałych w latach 30. XX w. m.in. w Ćmielowie, Sèvres i Limoges.

W kolekcji znajduje się zespół fajansów pochodzących z Delftu (Niderlandy), Strasburga i Choisy-le-Roi (Francja) oraz kamionka z wytwórni Wegdwooda. Interesujące są przedmioty związane ze Stanisławem Augustem: naczynia z serwisu sułtańskiego z Królewskiej Manufaktury Fajansu w Belwederze, wazony z wytwórni Karla Wolffa na Bielinie oraz półmiski z wytwórni fajansu w Białej Podlaskiej.

W kolekcji znajduje się 2666 dzieł własnych i 57 depozytów.

Kolekcja szkła powstała po odbudowie Zamku, głównie dzięki darom. Niemal połowa pochodzi z dawnego zbioru Tadeusza Wierzejskiego. Jedną czwartą stanowią dary innych osób z lat 1971–1980. Na osobne wymienienie zasługuje zastawa reprezentacyjna rządu z okresu II Rzeczypospolitej, przekazana do Zamku przez komisję likwidacyjną rządu na uchodźstwie w 1992 r. W kolekcji znajdują się też inne przedmioty wytworzone między końcem XVII a połową XX w., z przewagą XVIII-wiecznych. Wyodrębnić można kilka grup szkła: polskie, w tym z najlepszych XVIII-wiecznych hut: lubaczowskiej i nalibocko-urzeckich (z cennymi kielichami toastowymi); śląskie (z unikatowymi pucharami z warsztatu Johanna Sigismunda Menzla w Cieplicach); czeskie; niemieckie (związane z Wettynami); rosyjskie; masońskie; zwierciadła i inne.

Kolekcja obejmuje 247 obiektów własnych i 1 depozyt.

Zbiór varia to przedmioty użytku codziennego, pamiątki po wybitnych osobistościach związane z historią Zamku i Pałacu pod Blachą oraz inne niepasujące do pozostałych kategorii zbiorów. Do najcenniejszych należą: urna z sercem Tadeusza Kościuszki oraz pamiątki po prof. Karolinie Lanckorońskiej czy gen. Władysławie Sikorskim.

Zbiór obejmuje 371 przedmiotów własnych i 4 depozyty.

Numizmaty

Gabinet Numizmatyczny Zamku kontynuuje tradycję dawnego Cabinet des Médailles Stanisława Augusta, który kolekcjonował przede wszystkim monety antyczne.
Po odbudowie zbiory postanowiono jednak ukierunkować na tematykę polską i z Polską związaną. Tworzą je monety, medale i odznaczenia pochodzące z okresu od początku XI w. po współczesność. Są to przede wszystkim podarowane kolekcje gen. Jerzego Węsierskiego, Stanisława Gawrońskiego z Szukli i Banku Handlowego w Warszawie SA, uzupełnione o inne dary i zakupy. W zbiorach Zamku znajdują się także monety (w tym antyczne), medale i odznaczenia obce z dawnych kolekcji André van Bastelaera i Andrzeja Ciechanowieckiego.

Kolekcję tworzy 17 314 obiektów inwentarzowych, 4000 obiektów niezakwalifikowanych
i 1900 kopii.

Archiwum

Początki sięgają 1971 r., kiedy w związku z decyzją o odbudowie Zamku w Archiwum Państwowym m.st. Warszawy powstało Archiwum Dokumentacyjne Zamku Królewskiego
w Warszawie. Jego zadaniem było m.in. gromadzenie materiałów dotyczących dziejów Zamku. Powstały wówczas zasób – powierzony Zamkowi w 1981 r. – stale się powiększa.

W zbiorach Archiwum można wyróżnić trzy kategorie dokumentacji: aktową; techniczną odbudowy Zamku oraz fotograficzną i audiowizualną.

Wśród ciekawszych kolekcji utworzonych dzięki darom i zakupom wymienić trzeba zespół Dokumenty, listy, akta luźne (425 jednostek archiwalnych) zawierający dokumenty
i listy królów polskich, głównie Stanisława Augusta, oraz materiały dotyczące Zamku jako siedziby władcy, Sejmu i Prezydenta RP. Ważną część zbiorów stanowi dokumentacja projektowa i techniczna odbudowy Zamku. W Archiwum znajdują się m.in.: fragmenty pierwszego projektu opracowanego przez arch. Jana Dąbrowskiego (88 jednostek archiwalnych); materiały Pracowni Architektonicznej „Zamek” opracowującej dokumentację związaną z projektem prof. Jana Bogusławskiego (110 jednostek archiwalnych, w tym komplet 1539 kopii światłoczułych i zastępczych matryc z lat 1956–1961); dokumentacja Pracowni Projektowej „Zamek” (802 jednostki archiwalne, w tym ok. 8000 rysunków projektowych z lat 1971–1990); dokumentacja badań archeologicznych (263 jednostki archiwalne); dokumentacja prac konserwatorskich prowadzonych na Zamku (630 jednostek archiwalnych, w tym 468 matryc i 44 fotografie); dokumentacja rekonstrukcji elementów wyposażenia zamkowego (125 jednostek archiwalnych). Ponadto Zamek posiada archiwa dokumentacyjne i spuścizny osób związanych z odbudową i organizacją muzeum (Piotra Biegańskiego, Aleksandra Króla, Kazimierza Brokla, Stanisława Lorentza, Jana Zachwatowicza, Aleksandra Gieysztora) oraz materiały Obywatelskiego Komitetu Odbudowy Zamku Królewskiego z lat 1971–1984 (protokoły, deklaracje i sprawozdania, listy i kartoteki ofiarodawców).

Zasób Archiwum na koniec 2024 r. obejmował: 38 388 jednostek archiwalnych dokumentacji aktowej oraz 87 597 jednostek archiwalnych dokumentacji fotograficznej i audiowizualnej.

Biblioteka

Kolekcję starych druków stanowią: druki konstytucyjne, sejmowe, zbiory praw, statuty, przywileje, manifesty, mowy, polemiki, zbiory praw stanowionych, dzieje Polski, kroniki, atlasy historyczne, słowniki (dykcjonarze, tezaurusy), modlitewniki, biblie, literatura polska i obca, filozofia; superekslibrisy i ekslibrisy: królewskie, rodów panujących, książęcych, szlacheckich, arystokracji, dostojników państwowych, dostojników kościelnych; druki (tytuły) widniejące w inwentarzu i w zbiorach biblioteki Stanisława Augusta. Do najcenniejszych należą starodruki opatrzone superekslibrisami Zygmunta III Wazy, Krystyny Wazówny, Marii Leszczyńskiej, Marii Józefy Saskiej, Stanisława Augusta.

Kolekcję cymeliów stanowią zbiory o szczególnej wartości wydane po 1800 r.: książki rzadkie, unikaty, z autografami, odręcznymi notatkami i dedykacjami autorów, pierwodruki.
W zbiorze wyróżnia się egzemplarz pierwszego wydania Pana Tadeusza A. Mickiewicza z odręczną dedykacją autora dla Ludwiki Pac.

Kolekcja starodruków i cymeliów obecnie obejmuje 2897 woluminów.

Zbiory archeologiczne

Wśród muzealiów archeologicznych przeważają fragmenty naczyń ceramicznych, kafli, szkła, metali oraz fajek. Pozostałe to zabytki wykonane z innych materiałów i kości zwierzęce. Zbiór tworzy materiał z różnych okresów historycznych, pozyskany z terenu Zamku, Pałacu pod Blachą oraz Arkad Kubickiego. Najcenniejsze przedmioty pochodzą z okresu średniowiecza
i są związane z początkami funkcjonowania grodu warszawskiego.

W zasobach archeologicznych znajdują się zabytki o charakterze masowym (ok. 160 tys.) oraz tzw. zabytki wydzielone – 2340 obiektów.

WSPÓŁPRACA Z FUNDACJAMI

Zamek od wielu lat ściśle współpracuje z Fundacją Zbiorów im. Ciechanowieckich, Fundacją Teresy Sahakian i Deutsch-Polnische Stiftung Kulturpflege und Denkmalschutz, które zdecydowały się zdeponować tutaj swoje zbiory. Stanowią one bardzo zróżnicowaną i cenną część kolekcji muzealnej, która znajduje się pod opieką zamkowych kustoszek
i kustoszy. Wiele zdeponowanych obiektów jest pokazywanych na ekspozycjach stałych.

Fundacja Zbiorów im. Ciechanowieckich od 2016 r. sukcesywnie przekazuje swoje kolekcje jako darowiznę dla Zamku.

PODSTAWY PRAWNE GROMADZENIA ZBIORÓW

W gromadzeniu zbiorów Zamek kieruje się obowiązującymi w Polsce przepisami prawa, regulacjami wewnętrznymi i etyką, ze szczególnym uwzględnieniem: Ustawy o muzeach z 21 listopada 1996 r., Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 23 lipca 2003r., Ustawy o finansach publicznych z 27 sierpnia 2009 r., Ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach z 14 lipca 1983 r., Ustawy o bibliotekach z 27 czerwca 1997 r., Kodeksu etyki ICOM dla muzeum z 8 października 2004 r., Statutu Zamku – zwłaszcza rozdz. 2, § 8 i § 9.

SPOSOBY I PROCEDURY POZYSKIWANIA ZBIORÓW

Zamek powiększa zbiory w drodze zakupów, darów, zapisów testamentowych, przekazów, wymiany międzymuzealnej. W celu uzupełnienia ekspozycji dopuszcza incydentalne przyjęcia w depozyt i celowe wytwarzanie rekonstrukcji. W procesie nabywania Zamek z należytą starannością przestrzega przepisów prawa i zasad etyki. Nie może przyjmować w żadnej formie obiektów, co do których zachodzi wątpliwość legalności pochodzenia. Zamek zachowuje należytą staranność w badaniu proweniencji obiektów przyjmowanych do zbiorów i każdorazowo dokonuje sprawdzenia, czy przyjmowany obiekt nie figuruje w Krajowym wykazie zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem, w Krajowym rejestrze utraconych dóbr kultury oraz w bazie strat wojennych Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

W przypadku gdy Zamek w związku ze swą działalnością dowie się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, jest obowiązany niezwłocznie zawiadomić o tym prokuratora lub Policję oraz przedsięwziąć niezbędne czynności do czasu przybycia organu powołanego do ścigania przestępstw lub do czasu wydania przez ten organ stosownego zarządzenia, aby nie dopuścić do zatarcia śladów i dowodów przestępstwa.

Propozycje nabycia przedmiotów do zbiorów mogą być przedkładane pisemnie bezpośrednio przez oferentów, a także samodzielnie wyszukiwane przez pracowników Zamku w domach aukcyjnych, galeriach, antykwariatach, a także w dostępnych kolekcjach prywatnych. Decyzję o nabyciu podejmuje dyrektor Zamku po zasięgnięciu opinii kolegium doradczego, złożonego w szczególności z pracowników merytorycznych odpowiedzialnych za rozwój zbiorów i badania nad nimi. Zamek korzysta również z opinii ekspertów zewnętrznych.

W przypadku zabytków archeologicznych za podstawowy sposób pozyskiwania muzealiów uznaje się badania wykopaliskowe, które mogą być prowadzone wyłącznie na podstawie pozwolenia wydanego przez właściwego konserwatora zabytków, który w treści decyzji określa ich rodzaj oraz zakres. Prawnym dysponentem artefaktów jest Skarb Państwa, w imieniu którego działa właściwy wojewódzki konserwator zabytków. Przyjmowanie ruchomych zabytków archeologicznych do zbiorów muzeum odbywa się dwustopniowo. Materiał w pierwszej kolejności przekazywany jest w depozyt, a następnie
na własność – na wniosek dyrektora Zamku.

Muzeum nie może przyjmować, a tym bardziej kupować zabytków o charakterze archeologicznym od tzw. osób trzecich. Znalazca formalnie nie jest stroną uprawnioną do dysponowania nimi.

SZCZEGÓŁOWE ZASADY GROMADZENIA ZBIORÓW

Zgodnie z § 9 Statutu Zamku Królewskiego w Warszawie – Muzeum, nadanego zarządzeniem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dn. 10 listopada 2016 r. (Dz.Urz.MKiDN.2016.64, zm. Dz.Urz.MKiDN.2019.33), Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum gromadzi zbiory w zakresie historii, sztuki i archeologii, pochodzące w szczególności z okresu od XIV do XX wieku, zwłaszcza:

1) zabytki stanowiące dawne wyposażenie Zamku Królewskiego w Warszawie oraz nawiązujące stylistycznie lub tematycznie do dawnego wyposażenia Zamku Królewskiego w Warszawie;

2) obiekty archeologiczne zebrane na terenie i w otoczeniu Zamku Królewskiego w Warszawie – Muzeum;

3) dokumenty historyczne, materiały archiwalne, rękopisy, mapy, inkunabuły, starodruki, książki, czasopisma, związane głównie z dziejami Polski oraz przedstawiające powiązania z kulturą europejską;

4) zabytki charakterystyczne dla monarchii europejskich, w szczególności zbiorów królewskich, oraz dla europejskiego dziedzictwa kulturowego.

W granicach określonych w statucie Zamek pozyskuje inne dzieła sztuki, numizmaty, archiwalia, starodruki, cymelia i obiekty archeologiczne, przede wszystkim europejskie i orientalne, szczególnie z okresu XVI–XX w., odznaczające się wysokim poziomem artystycznym, korespondujące ze zgromadzoną dotychczas kolekcją. W uzasadnionych wypadkach mogą być pozyskiwane obiekty z XXI w.

W procesie rozpatrywania nabycia do zbiorów brane są pod uwagę przede wszystkim następujące kryteria: historyczne związki z Zamkiem i osobami władców oraz ich dworami (z priorytetem okresu stanisławowskiego), Pałacem pod Blachą i księciem Józefem Poniatowskim; wartość artystyczna, oryginalność, komplementarność ze zgromadzoną już kolekcją, reprezentatywność, ekspozycyjność, stan zachowania obiektu oraz możliwość przechowywania. Ważnym kryterium polityki gromadzenia zbiorów są informacje z materiałów źródłowych (np. z inwentarzy zamkowych), a także efekty badań proweniencyjnych dzieł sztuki.

Kolekcje artystyczne zbiorów sztuki

Malarstwo

Zamek gromadzi:

– obrazy związane z dawnymi władcami Polski, w szczególności pochodzące z dawnych kolekcji królewskich, przede wszystkim tej zgromadzonej przez Stanisława Augusta;

– obrazy z ikonografią królewską, ikonografią zespołu zamkowego, Pałacu pod Blachą oraz wydarzeń związanych z życiem na dworze;

– dzieła malarzy związanych z epoką Stanisława Augusta, w szczególności z dworem, takich jak Marcello Bacciarelli i Bernardo Bellotto;

– dzieła malarstwa europejskiego z okresu od XVI do XX w. reprezentujące wysoki poziom artystyczny, korespondujące ze zgromadzoną dotychczas kolekcją;

– malarskie przedstawienia wnętrz Zamku i Pałacu pod Blachą reprezentujące wysoki poziom artystyczny lub unikatową wartość dokumentacyjną.

Rysunek

Zamek gromadzi:

– rysunki (w tym pastele) związane bezpośrednio z ikonografią Zamku i Pałacu pod Blachą; – portrety królewskie i dworskie;

– prace artystów związanych z mecenatem Stanisława Augusta i z czasów jego panowania.

Grafika

Zamek gromadzi:

 – grafiki związane tematycznie z Zamkiem;

– portrety władców Polski i członków ich rodzin, osobistości związanych z dworami królewskimi;

– sceny historyczne (sceny koronacji, przedstawienia katafalków, wjazdów itp.);

– widoki Warszawy, Zamku i Pałacu pod Blachą;

– mapy.

Rzeźba

Zamek gromadzi:

– rzeźby będące dziełami twórców pracujących dla władców polskich w XVII i XVIII w.,
ze szczególnym uwzględnieniem rzeźbiarzy zatrudnianych przez Stanisława Augusta, jak André Le Brun, Giacomo Monaldi i inni związani z zamkową Skulptornią;

– dzieła zbliżone do tych wymienianych w inwentarzach zamkowych, później zaginionych;

– dzieła, które ze względu na tematykę (przede wszystkim związane z ikonografią władców polskich) mogą wzbogacić w istotny sposób wystrój wnętrz;

– pozostałości dekoracji architektoniczno-rzeźbiarskiej Zamku sprzed 1939 r.

Daktylioteka

Zamek gromadzi:

– gemmy oraz ich odlewy i odciski, które pod względem tematyki, okresu powstania oraz jakości wykonania są spójne z kolekcjonowanymi przez rodzinę Poniatowskich;

– szczególny nacisk kładzie się na pozyskanie obiektów podchodzących z dawnej kolekcji księcia Stanisława Poniatowskiego.

Metale

Zamek gromadzi:

– obiekty z brązu analogiczne do tych, które zdobiły wnętrza Zamku od 2. połowy XVI w. do XX w., odpowiednich rodzajów, tych samych mistrzów;

– wilki kominkowe, ruszty, ekrany kominkowe i tym podobne akcesoria (zasób uzupełniany jest w zależności od potrzeb);

– zegary i czasomierze analogiczne do tych, które zdobiły wnętrza Zamku z okresu od 2. połowy XVI w. do XX w., wykonane przez tych samych mistrzów, reprezentujące ten sam typ;

– srebra z wiodących ośrodków polskich oraz augsburskich i drezdeńskich od XVI do początku XIX w.;

– komplety sztućców z XVIII w.;

– sztućce i galanterię srebrną, w tym stołową, z okresu Księstwa Warszawskiego
i Królestwa Polskiego;

– biżuterię z terenów Rzeczypospolitej od XVI w. do początku XIX w., ze szczególnym uwzględnieniem biżuterii dynastycznej, a także związanej z rodem Poniatowskich.

Militaria

Zamek gromadzi:

– wyjątkowe elementy uzbrojenia o proweniencji królewskiej, książęcej, rycerskiej lub magnackiej z okresu od XVI w. do 1. ćwierci XIX w.

Meble

Zamek gromadzi:

– meble z XVIII w., które ze względu na proweniencję lub wysoki poziom artystyczny mogą uzupełnić ekspozycję w apartamentach Wielkim, Królewskim i w Salach Sejmowych;

– meble z XIX i XX w., niezbędne do uzupełnienia innych części ekspozycji w Zamku
i w Pałacu pod Blachą.

Tkaniny

Zamek gromadzi:

– europejskie tapiserie nowożytne z okresu od XVI do XVIII w., szczególnie powstałe
w najlepszych ośrodkach, np. flandryjskich;

– pasy kontuszowe z warsztatów polskich i zagranicznych;

– tkaniny i kobierce wykonywane w polskich warsztatach lub poza granicami Polski
na zamówienie polskich zleceniodawców;

– ubiory i akcesoria stroju z okresu od XVI do XX w.

Ceramika

Zamek gromadzi:

– obiekty pochodzące z kolekcji Augusta II (z porcelany dalekowschodniej i miśnieńskiej),
z serwisów z porcelany miśnieńskiej zamawianych przez Augusta III (m.in. koronacyjnego, serwisu wykonanego w Miśni ok. 1750 r. przeznaczonego do Zamku warszawskiego i tzw. zielonego Watteau) oraz należące do Stanisława Augusta;

– naczynia z dwóch największych zastaw stołowych wykonanych w Miśni ok. 1740 r. dla hr. Józefa Aleksandra Sułkowskiego i hr. Henryka Brühla (serwis łabędzi);

– dary dyplomatyczne związane z dworem polskim;

– XVIII-wieczne fajanse warszawskie;

– porcelanę z dwóch pierwszych polskich manufaktur w Korcu i Baranówce.

Szkło

Zamek gromadzi:

– szkła z polskich hut: lubaczowskiej i nalibocko-urzeckich;

– szkła o wyjątkowych walorach artystycznych związanych z Wettynami na tronie polskim oraz Stanisławem Augustem.

Varia

Zamek nie planuje rozwijania tego zbioru. Gromadzi tylko obiekty pozwalające w sposób istotny wzbogacić ekspozycje stałe.

Numizmaty

Zamek gromadzi:

– monety, medale i odznaczenia polskie i z Polską związane, z okresu od XI w. po współczesność, w szczególności uzupełniające braki kolekcji ciągłej Gabinetu Numizmatycznego.

Archiwum

Zamek gromadzi dokumentację aktową, fotograficzną i audiowizualną w postaci:

– materiałów dokumentujących rolę Zamku jako rezydencji monarszej;

– spuścizn i kolekcji osób i rodzin związanych z dworem królewskim;

– archiwaliów związanych z księciem Józefem Poniatowskim oraz osobami i instytucjami istotnymi dla historii Zamku;

– wszelkich materiałów obrazujących rozbudowę, zniszczenie i powojenną odbudowę Zamku;

– dokumentacji współczesnego Zamku jako muzeum i gmachu reprezentacyjnego Rzeczypospolitej Polskiej.

Biblioteka

Zamek gromadzi:

– stare druki i cymelia związane – poprzez proweniencję lub tematykę – z historią Zamku.

Zbiory archeologiczne

Zamek gromadzi:

– zabytki archeologiczne, pozyskane podczas badań wykopaliskowych prowadzonych na terenie Zamku, Pałacu pod Blachą i Arkad Kubickiego;

– zabytki archeologiczne historycznie związane z Zamkiem, odnalezione w innych lokalizacjach (przyjmowane w depozyt).

DEAKCESJA

Zgodnie z art. 23 Ustawy o muzeach muzeum ma możliwość zbywania zbiorów własnych, tj. muzealiów, w formie darowizny, sprzedaży lub zamiany. Proces deakcesji następuje wyłącznie w uzasadnionych przypadkach z zachowaniem obowiązujących przepisów prawa.

NIEODEBRANE DEPOZYTY

Zgodnie z Ustawą o likwidacji niepodjętych depozytów z 18 października 2006 r. w przypadku wyczerpania wszelkich możliwości dokonania zwrotu obiektów przyjętych w depozyt Zamek ma prawo rozpocząć procedurę ich przekazania na rzecz Skarbu Państwa.

EWALUACJA

Polityka gromadzenia zbiorów została zaopiniowana przez Radę Muzeum, zatwierdzona przez dyrektora Zamku i podana do wiadomości organizatora muzeum oraz opublikowana na stronie WWW Zamku Królewskiego w Warszawie – Muzeum. Muzeum weryfikuje Politykę gromadzenia zbiorów standardowo co 5 lat.