Koncert z cyklu Mecenasi sztuki, 24 maja 2015 r.

24 maja 2015 r.

 

 

Sala Wielka

 

godz. 18.00

 

 

  muğam

klasyczna muzyka Azerbejdżanu

 

 


 

 

 


 

 

       WYKONAWCY:

 

Ayten Maharramova – śpiew
Ehtiram Huseynov – śpiew
Rovshan Gurbanov – tar
Khayyam Mammadov – kamancha
Nuran Bakirov – balaban
Kamran Kerimov – nagara
Gulshen Agayeva – kanun

 

 

 

INSTRUMENTY

 

 

Balaban

Instrument wykonywany jest głównie z drzewa morelowego, orzechowego, gruszy bądź morwy. Drewno wytaczane jest na specjalnej tokarce i wydłubywane od środka. Następnie smarowane jest olejem lnianym bądź oliwkowym i suszone w odpowiedniej temperaturze przez określony czas. W gotowym korpusie balabanu przewiercanych jest 8 otworów od strony zewnętrznej i jeden z tyłu. Ustnik wykonywany jest z sitowia i ma określone rozmiary. Z jednej strony jest zwężony, dlatego balaban nazywany jest czasem „jasty balaban” (azerb. yasti balaban – płaski balaban).

 

Dźwięk

Skala azerbejdżańskiego balabanu obejmuje dźwięki od „sol” małej oktawy do”do” oktawy dwukreślnej. Możliwość zwiększenia skali o kilka dźwięków zależy od umiejętności grającego. Skala balabanu mieści się w szeregu zasadniczym w interwale undecymy. Dla wydobycia dźwięków chromatycznych muzyk stosuje częste przykrywanie otworów, dostosowując wymaganą siłę wdmuchiwania powietrza. Dźwięk balabanu jest miękki, tembr wyrazisty, przypomina dźwięk klarnetu w dolnym rejestrze. Zazwyczaj stosuje się dwa balabany – jeden wygrywa melodię, na drugim wystukiwana jest nuta stała. W odróżnieniu od zurny, na której, ze względu na ostrość wydawanego dźwięku, grywa się głównie na powietrzu, na balabanie często gra się w pomieszczeniach.

 

Wykonanie:

Azerbejdżański balaban zwykle wchodzi w skład instrumentarium orkiestr i zespołów. Podczas gry na balabanie muzyk palcami obu rąk na zmianę zakrywa i odkrywa otwory. W celu wydobycia z balabanu dźwięku nabiera on w usta powietrza i umiejętnie wdmuchuje je poprzez ustnik, który trzyma w ustach. Ruchami palców po otworach muzyk wydobywa pożądany dźwięk. Muzyczny szyk instrumentu i wysokość dźwięku regulowane są za pomocą specjalnej nakładki na ustnik.

 

Nagara

Instrument perkusyjny, rodzaj bębna. W różnych krajach i miejscowych tradycjach znany pod nazwą naqqāra, naqqarat, naqqarah, naqqåre, nakkare, nagora. Popularny wśród narodów Bliskiego Wschodu i Indii. Azerbejdżańska nagara w zależności od rozmiaru może występować w trzech postaciach.

 

Wykonanie

Na nagarze gra się jedną lub dwiema rękami, w niektórych utworach ludowych wykorzystuje się pałeczki. W wielu zespołach (w tym także we współczesnych zespołach muğamu) nagara wykorzystywana jest jako instrument rytmiczny, zwłaszcza w połączeniu z zurnami i balabanami. Gra na nagarze charakteryzuje się  rytmiczną i dynamiczną różnorodnością. Często towarzyszą jej tańce „Yallı”, „Cəngi” i inne tańce rytmiczne. Wykorzystywana jest w wielu obrzędach i przedstawieniach ludowych.  Obecnie nagara odgrywa rolę instrumentu wiodącego w wielu zespołach i orkiestrach narodowych.

 

Kanun 

W Azerbejdżanie kanun to drewniane pudło rezonansowe o prostokątnej formie trapezu. Jego dolna i boczne ściany wykonywane są z brzozy, orzechu, moreli i innych rodzajów twardego drewna. Całkowita długość kanunu 800–900 mm, szerokość 380–400 mm, grubość 40–50 mm. Azerbejdżański kanun odróżnia się od tureckiego i arabskiego rozmiarem, w tym oktawą składającą się z 17 stopni. Jego górna część zbudowana jest z drewnianego przykrycia o grubości około 4 mm, wyrabianego z sosny. Pozostała część pokrywana jest rybią skórą. Na drewnianej części góry wykonane są trzy otwory rezonansowe. Na części skórzanej, podzielonej na równe 4 odcinki, umieszczona jest drewniana podstawka, której długość równa jest szerokości całego instrumentu. Struny, które są przyczepione jednym końcem do specjalnych otworów, przechodzą nad  podstawką i drugą stroną przyczepione są do mostku. Koło mostku pod strunami umieszczone są „lingi” (żelazne dźwignie), za pomocą których struny, podnosząc się i opadając, zmieniają wysokość dźwięku na ton i półton. Na kanunie znajdują się 24 rzędy potrójnych strun, łącznie jest ich 72. Dawniej struny wykonywane były w określony sposób z jedwabiu i jelit. Obecnie wykorzystywane są struny nylonowe.

 

Wykonanie

Azerbejdżański kulturoznawca, docent Katedry Ludowych Instrumentów Muzycznych Bakijskiej Akademii Muzycznej, Medżnun Kerimow opisuje sposób gry na kanunie następująco: „Kanun stawia się na kolanach (długą stroną do siebie). Na czas gry na nim na palce wskazujące obu rąk nakłada się metalowe naparstki, pod które podkłada się kostki do gry. Instrument stroi się przy pomocy żelaznego klucza, którego część wewnętrzna posiada czworokątną formę. Skala dźwięku instrumentu obejmuje dźwięki 3,5 oktawy od „sol” dużej oktawy do „c-bemol” drugiej oktawy. Kanun wchodzi w skład orkiestr i zespołów narodowych, jako instrument akompaniujący i solo. W azerbejdżańskiej orkiestrze instrumentów narodowych kanuny wykorzystywane są jako oddzielna grupa (nie mniej niż 4 instrumenty) jako instrument akompaniujący i solo. W muzycznej praktyce Azerbejdżanu na kanunie wykonuje się także muğam (głównie muğamy „Bajaty-Sziraz” i „Czachargiach”). Jest to jeden z tych instrumentów, na których muğam wykonuje się z dużą dokładnością.

 

Kamancha

Azerbejdżańska kamancha składa się z korpusu, gryfu i iglicy, która przechodzi przez wewnętrzną część korpusu na zewnątrz i łączy dwie części korpusu. Korpus, gryf i kolki kamanchy wykonywane są na specjalnej obrabiarce. Ważnym aspektem dobrego dźwięku instrumentu jest określenie odległości między gryfem i strunami. Całkowita długość instrumentu – 700 mm, wysokość korpusu – 175 mm, a szerokość – 195 mm.

 

Dźwięk i gra

Skala kamanchy obejmuje dźwięki od „la” małej oktawy do „la” trzeciej oktawy. Muzyczne partie dla kamanchy zapisywane są w skrzypcowym kluczu sol. Brzmią one jednak o jeden ton wyżej od zapisanego. Kamanchę stroi się w interwałach czystej kwarty i kwinty. W Azerbejdżanie rozkwit okresu gry na kamanchy przypada na drugą połowę XIX wieku i związany jest z rozwojem sztuki hanende (narodowych profesjonalnych śpiewaków, wykonawców muğamu).

 

Tar

Rzemiosło i wykonywanie taru, a także umiejętności związane z tą tradycją odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu kulturowej tożsamości Azerbejdżan. Tar to tradycyjnie zdobiona lutnia z długim gryfem, popularna wśród społeczności Azerbejdżanu i Iranu. Tar występuje samodzielnie, bądź w akompaniamencie innych instrumentów w wielu tradycyjnych stylach muzycznych. Przez wielu uważany jest za główny instrument muzyczny kraju. W 2012 roku azerbejdżańskie rzemiosło i sposób tworzenia taru zostało wpisane na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.

 


Wykonanie

Sztuka wykonywania taru często przekazywana jest z pokolenia na pokolenie. Jego wykonanie zaczyna się od starannego wyboru odpowiedniego materiału: drewno morwy na korpus, drewno orzechowe na gryf, grusza na kołki stroikowe. Przy użyciu różnych narzędzi rzemieślnicy wykonują pusty korpus w kształcie cyfry 8, który następnie zostaje pokryty cienką warstwą oleju. Następnie przymocowane zostają gryf i struny.

 

Gra

Podczas gry muzyk trzyma instrument poziomo wzdłuż klatki piersiowej, w struny uderza kostką, starając się za pomocą wielu sposobów i technik uzyskać efekty specjalne. Tar odgrywa kluczową rolę podczas wesel i innych spotkań, festiwali i koncertów. Muzycy przekazują swoje umiejętności młodszym poprzez teorię i praktykę, a także w szkołach muzycznych.


Historia

W drugiej połowie XIX wieku tar w Azerbejdżanie przeszedł pewne zmiany. Jeden z najwybitniejszych muzyków – Mirza Sadig Asad (1846-1902) zaproponował zmiany w tradycyjnej formie taru, zwiększając liczbę strun do 11. Dodatkowo zmienił sposób gry na tym instrumencie, proponując, aby muzyk trzymał go nie na swoich kolanach, ale wzdłuż klatki piersiowej.

 

Nowy rozkwit gry na tarze przypada na wiek XX. Na przykład, był on instrumentem wiodącym w instrumentalnej orkiestrze narodowej, utworzonej w 1931 roku z inicjatywy Uzeyira Hajibeyova i Muslima Magomayeva – najwybitniejszych kompozytorów i działaczy społecznych I połowy XX wieku. Szkołę muzyki instrumentalnej i gry na tradycyjnych instrumentach zapoczątkował Uzeyir Hajibeyov, który w późniejszym okresie rozszerzył techniczne i artystyczne możliwości taru.

 

W Azerbejdżanie tar wykorzystywany był głównie jako instrument wiodący, a także w trio muğamu (śpiewak), w którego skład wchodzi także kamancza i daf. Należy zauważyć, że tar, zarówno jako składowa trio, jak i oddzielnie, ogrywa kluczową rolę w muğamie.

 

                                                                   

 

WYKONAWCY

 

 

 

Ehtiram Huseynov (śpiew) – ukończył szkołę muğamu im. Chana Shushińskiego w Agdamie. W latach 1997-2001 studiował w Kolegium Muzycznym im. Asefa Zeynalliego. W 2009 roku rozpoczął studia w Narodowym Konserwatorium Azerbejdżanu. W 2008  roku był laureatem konkursu telewizyjnego "Muğam".  W 2011 roku został odznaczony drugim miejscem podczas II edycji konkursu republikańskiego Muğam.  Podczas II edycji Międzynarodowego Konkursu Muğamu, który był organizowany w ramach Międzynarodowego Festiwalu Muğamu "Świat muğamu", zajął pierwsze miejsce. Obecnie jest solistą Państwowej Filharmonii Azerbejdżanu.

 

Ayten Maharramova (śpiew) – w 2007 roku ukończyła klasę śpiewu w Kolegium Muzycznym im. Asefa Zeynalliego. Uzyskała tytuł magistra Narodowego Konserwatorium Azerbejdżanu. Jest zwycięzcą konkursu telewizyjnego “Muğam 2005” oraz konkursu republikańskiego Muğam (2011) i Międzynarodowego Konkursu Muğamu (2015). Obecnie jest solistką Teatru Opery i Baletu Azerbejdżanu.
Rovshan Gurbanov (tar) – Ukończył klasę tar na Wydziale Instrumentów Narodowych Państwowego Narodowego Konserwatorium Azerbejdżanu. Bierze udział w wielu międzynarodowych konkursach muzycznych. Jest nauczycielem w Konserwatorium Narodowym    Azerbejdżanu.

Khayyam Mammadov (kamancha) - ukończył klasę kamancha Bakijskiej Akademii Muzycznej. Jest laureatem wielu konkursów. Z wielkim sukcesem występował na wielu scenach zagranicznych. Jest solistą Orkiestry Narodowych Instrumentów Azerbejdżanu.

Gulshen Agayeva (kanun) – w 1994 roku ukończyła szkołę muzyczną numer 6 i rozpoczęła studia w Kolegium Muzycznym im. Asefa Zeynalliego (1994-1998). Po ukończeniu studiów w Kolegium, kontynuowała studia w zakładzie kanun wydziału Instrumentów Muzycznych Bakijskiej Akademii Muzycznej. Od 2003 r. jest absolwentką  Państwowego Narodowego Konserwatorium Azerbejdżanu.

Kamran Kerimov (nagara) – w latach 1991-1995 studiował w Kolegium Muzycznym im. Asefa Zeynalliego. W latach 1997-2001 studiował na wydziale Instrumentów Perkusyjnych Akademii Muzycznej w Baku. W 1999 roku był laureatem Festiwalu Instrumentów Perkusyjnych im. Fikrata Amirova. Obecnie pracuje jako nauczyciel bębna w Zakładzie Tańca Instrumentalnego.

Joshqun Sadiqov (balaban) – ukończył studia w Zakładzie Narodowych Instrumentów Dętych Państwowego Narodowego Konserwatorium Azerbejdżanu. Promuje muzykę azerbejdżańską na różnych festiwalach muzycznych